Wednesday, April 14, 2021
Home History Μια μέρα στην Κοζανίτικη Αποκριά μετά την πανδημία

Μια μέρα στην Κοζανίτικη Αποκριά μετά την πανδημία

της Carrie Lakka

Σάββατο πρωί. Διασχίζω την πλατεία με γρήγορο βήμα. Τα συνεργεία καθαριότητας του Δήμου μαζεύουν τα τελευταία απομεινάρια των χθεσινών Sourd Games: σημάδια απ’ αλεύρι κι απ’ αυγό, από χρώματα σε σπρέι, σερπαντίνες και κομφετί. Οι ομάδες των παιδιών δημοτικών και γυμνασίων που αγωνίστηκαν για το βραβείο της σιουρδαμάρας θα κοιμούνται αποκαμωμένες, ενώ οι γονείς θα τρίβουν σοκολάτες, αλεύρια και χρώματα από μπλούζες, φόρμες και αθλητικά. Θυμάμαι μια χρονιά, είχε κερδίσει η δική μας ομάδα τον τίτλο του σιουρδοντάμαρου. Είχαμε δώσει όρκο στον Μαμάτσιο –το πέτρινο ρολόι της πλατείας– και περάσαμε με επιτυχία όλες τις δοκιμασίες, κυλιστήκαμε στ’ αλεύρια, ζωγραφίσαμε, τρέξαμε, συνθέσαμε το δικό μας τραγούδι στα κοζανίτικα και στο τέλος ανοίξαμε ένα μπουκάλι σαμπάνιας μπροστά απ’ το άγαλμα του Μητροπολίτου Ιωακείμ που στόλιζε την παλιά πλατεία, θυμίζοντάς μας την ιστορία του τόπου. Απ’ το μπουκάλι πετάχτηκαν κομφετί – φυσικά, δεν ήταν αληθινή σαμπάνια.

Τα Sourd Games από ψηλά κατά τη διάρκεια της Κοζανίτικης Αποκριάς του 2019. Η τελευταία δοκιμασία, αυτή που θα κρίνει το σιουρδοντάμαρου 2019.

Στην πλατεία υπάρχουν ακόμη τα σκηνικά απ’ το φετινό μονόπρακτο του Άη-Δημήτρη: έστησαν γύρω-γύρω απ’ το πηγάδι που ανακαλύφθηκε κατά την διαδικασία ανάπλασης της πλατείας μια κατασκευή όπου αναγράφεται με καλλιγραφικά γράμματα Αρβανίκος: για όσοι δεν κάμαν του εμβόλιου. Μελαγχολώ λίγο, καθώς θυμάμαι ότι πέρυσι δεν γιορτάσαμε τις Απόκριες λόγω κορονοϊού, και ήμασταν σαν τ’ αγρίμια στα κλουβιά, εγώ έγραφα και την διατριβή και νευρίαζα με το παραμικρό, ο μπαμπάς τραγουδούσε μπρε-μπρε-μπρε ενώ ξυριζόταν και η μαμά, όταν δεν εφάρμοζε την αυστηρή διαδικασία απολύμανσης σε κάθε τι που έμπαινε στο σπίτι, διάβαζε στο τάμπλετ της τα νεότερα επιστημονικά papers για την πορεία της πανδημίας και για τους εμβολιασμούς.

Γιατί είναι η Κοζανίτικη Αποκριά μια ετεροτοπία; Απλούστατα, επειδή μια ολόκληρη πόλη ζει με τον καημό της για εντεκάμιση ολόκληρους μήνες: οι δώδεκα μέρες που απομένουν κυλούν σ’ έναν παράλληλο χρόνο, όπου οτιδήποτε χαρακτηρίζει την καθημερινότητά μας μεταμορφώνεται ολοκληρωτικά. Ως και η γλώσσα μας αλλάζει την περίοδο της Αποκριάς καθώς όλη η νεότερη γενιά, που μεγαλώσαμε μαθαίνοντας στο σχολείο την Κοινή Νέα Ελληνική προσπαθούμε να μιλήσουμε κοζανίτικα, όπως η μεγαλύτερη γενιά, στην οποία, γι’ αυτές τις δώδεκα ημέρες, παύουμε ν’ απαντούμε «Okay, boomer».

Κυρίαρχο χαρακτηριστικό της Κοζανίτικης Αποκριάς είναι ο φανός. Φανοί ονομάζονται οι λατρευτικές φωτιές που ανάβουν, τελετουργικά, σε εστίες, σε διαφορετικές γειτονιές της πόλης, φανοί και οι πολιτιστικοί σύλλογοι των γειτονιών αυτών που βρίσκονται στην καρδιά των εκδηλώσεων. Απ’ την Τσικνοπέμπτη ως το Σάββατο πριν τη Μεγάλη Αποκριά, κάθε βράδυ ανάβει κι από ένας φανός (συχνά και δύο), ακολουθώντας μια συγκεκριμένη πορεία: αργά το απόγευμα τα μέλη του καταφτάνουν χορεύοντας στην κεντρική πλατεία, όπου τραγουδούν ένα-δύο τραγούδια ή παρουσιάζουν ένα μονόπρακτο σκετς κι έπειτα επιστρέφουν, συνοδεία της φιλαρμονικής της πόλης, της Πανδώρας, στο μαχαλά τους, όπου γίνεται το άναμμα του φανού, πάντοτε με το ίδιο τραγούδι, το Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό, κουράσια στου σιργιάνι να ιδείτι κι να μάθιτι πώς πιάνιτι η αγάπη. Την Κυριακή της Αποκριάς, έπειτα απ’ τη μεγάλη παρέλαση, ανάβουν όλοι οι φανοί ταυτόχρονα και πας απ’ τη Σκ’ρκα στο Κεραμαριό κι απ’ το Κεραμαριό στο Πηγάδι τ’ Κεραμαριό κι απ’ το Πηγάδι τ’ Κεραμαριό στα Μπουντανάθκα κι απ’ τα Μπουντανάθκα στη Γιτιά κι απ’ τη Γιτιά στ’ Αλώνια κι απ’ τ’ Αλώνια στον Άη-Δημήτρη κι απ’ τον Άη-Δημήτρη στον Παύλο Μελά κι απ’ τον Παύλο Μελά στους Κασμιρτζήδις και μετά φτάνεις στο Λάκκου τ’ Μάγγαν’ και μένεις εκεί επειδή σ’ αυτόν τον φανό ανήκεις, σ’ αυτόν τον φανό μεγάλωσες και δεν μπορείς να διανοηθείς την προσωπική σου ιστορία, τον τρόπο που ερμηνεύεις τον κόσμο, την ταυτότητά σου, ακόμη και τα ερευνητικά σου ενδιαφέροντα χωρίς το Λάκκο. Η παραπάνω διαδρομή είναι ενδεικτική αυτής που έκανα το 2019, όταν δεν άναψε ο δικός μας φανός και είχα την ευκαιρία να επισκεφτώ τους κοντινούς φανούς· συνήθως, επειδή συμμετέχω στο φανό, μένω στο Λάκκο.

Στη μία η ώρα δίνουμε ραντεβού για τσίπουρα στο στέκι του φανού. Είναι κάτι που καθιερώθηκε τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Φέτος έχει μαζευτεί περισσότερος κόσμος απ’ ό,τι παλιότερα. Είναι η πανδημία που συνέβαλε σ’ αυτό, όπως και σε τόσα άλλα. Μπορεί συχνά, κοιτάζοντας για ώρες την οθόνη των λάπτοπ μας, να νιώθαμε πως μιλάμε σε έναν φωτεινό τοίχο, αλλά απ’ τον κορονοϊό βγήκε, τελικά, κάτι που αν μου το έλεγες το 2021 δεν θα το πίστευα: ήρθαμε κοντά ως κοινότητα, ως άτομα με αλληλεγγύη και με σεβασμό, ως άνθρωποι. Τα όργανα παίζουν τον λεγόμενο «εθνικό ύμνο της Κοζάνης», το Έντεκα. Εσείς που με διαβάζετε και δεν έχετε σχέση με την Κοζάνη ίσως να το γνωρίζετε ως το γνωστό Τι ’θελα και σ’ αγαπούσα μα για μας, τα παιδιά της Κοζάνης, όλη η μαγεία κρύβεται ανάμεσα στις στροφές, σ’ αυτά τα κομμάτια που παραδοσιακά είναι ορχηστρικά· εκεί τρυπώνουν εναλλάξ τα παρακάτω στιχάκια:

Στ’ Άη-Δημήτρη του σχουλειό
πααίν τα παρταλόπλα
να μαθαίνουν γράμματα
να παίζουν με τα όπλα.

Μ’έπλιξιν η μάνα μου
κόκκινα καλτσάκια
να περπατώ, να ρίχνουμι
στης Σκ’ρκας τα σουκάκια.

Το βράδυ ο φανός μας κατεβαίνει στην κεντρική πλατεία. Κάποια άτομα με παραδοσιακές στολές, άλλα ντυμένα πειρατές ή κοτόπουλα. Ο αρχιτραγουδιστής, που τυχαίνει να είναι και μπαμπάς μου, παίρνει το μικρόφωνο ενθουσιασμένος· τώρα θα παιχτεί το σκετς που ’χει τόσα χρόνια στο μυαλό του και δεν μπόρεσε να οργανώσει, το 2018 επειδή εγώ ήμουν αποκλεισμένη απ’ τον χιονιά στο Παρίσι και τίποτα δεν πετούσε απ’ το Σαρλ ντε Γκωλ άσχετα που με τόσο χιόνι τα σχολεία στην Κοζάνη θα έμεναν ανοιχτά, το 2019 επειδή είχαμε μία τραγική απώλεια, καθώς ο Θάνος Μαλούτας πέθανε και αποφασίστηκε ο φανός να μην ανάψει, το 2020 επειδή άρχισε η πανδημία, το 2021 επειδή ο κορονοϊός εγκαταστάθηκε σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς μας, σαν φόβος, οικονομική κρίση, δουλειά απ’ το σπίτι, Ζουμ («δεν του Zoom’», που ’ταν και ο τίτλος των θεατρικών σκετς μέσω YouTube που οργάνωσε το ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης εκείνη τη χρονιά), μάσκες, ευπαθείς ομάδες, ΜΕΘ δίχως κλίνες και δίχως νοσηλευτικό και ιατρικό προσωπικό, άγχος για το μετά… πώς ξεκινάς, στα εικοσικάτι σου, τη ζωή σου μετά από μια τέτοια περίοδο;

Μετά την πλατεία επιστρέψαμε χορεύοντας στο μαχαλά μας, συνοδεία της Πανδώρας που έπαιζε το Έντεκα, και η εορταστική πυρά άναψε πάνω στην εστία. Το Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό θα το πει φέτος το λεγόμενο λιανό βιό, τα εγγόνια πολλών μελών του φανού παρέα, βλέπω, μεταξύ άλλων, τα εγγόνια της κυρίας Ματίνας και του κυρίου Λάζου και της κυρίας Φάνης να κρατάνε τα μικρόφωνα, παρατηρώντας τον κύκλο που σχηματίζεται γύρω τους και θυμάμαι εμένα στην ηλικία τους να τραγουδάω στο ίδιο ακριβώς σημείο, στο φανό, προσπαθώ να μην δακρύσω γιατί η μάσκαρα που παίρνω είναι μεν φιλική προς το περιβάλλον και το δέρμα μου, αλλά όχι αδιάβροχη.

Η εστία της λατρευτικής πυράς στο Λάκκου τ’ Μάγγαν’ και ο αρχιτραγουδιστής Θόδωρος Λάκκας το 2013.

Πρώτα τραγουδιούνται τα λεγόμενα Κλέφτικα τραγούδια, τα οποία, όπως και τα υπόλοιπα, έχουν βαθιά συγγένεια με τα δημοτικά τραγούδια, καθώς πέρασαν από γενιά σε γενιά μέσω του προφορικού λόγου· η πρώτη ολοκληρωμένη προσπάθεια καταγραφής του corpus των τραγουδιών των φανών έγινε το 2010 απ’ τον πατέρα μου, Θόδωρο Λάκκα, με την ανθολογία Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό, μία εμπλουτισμένη δεύτερη έκδοση της οποίας ετοιμάζουμε παρέα εδώ και κάποιο καιρό, αυτός με την μακροχρόνια έρευνά του κι εγώ με τα όσα ερεύνησα κι έμαθα στην Σορβόννη.

Ανέβηκα στου Μπούρινου,
στις δρουσιρές ραχούλις
κι έκατσα κι αγνάντιψα
τη ζηλευτή Κοζάνη.

Ο κύκλος έχει πια μεγαλώσει. Φέτος έχει βγει πολύ περισσότερος κόσμος απ’ ό,τι άλλες χρονιές, παρά το τσουχτερό κρύο. Ευτυχώς δεν βρέχει, παρότι και με βροχή και με χιόνι τον έχουμε ανάψει το φανό στο παρελθόν. Τώρα σειρά έχουν τα τραγούδια της Αγάπης. Κι αυτά έχουν στενή συγγένεια με τα δημοτικά τραγούδια, παρότι δεν παρουσιάζουν κανένα μεταφυσικό στοιχείο· δεν υπάρχουν νεκραναστάσεις εδώ, ούτε η φιγούρα του Χάρου. Μονάχα υποτιθέμενες μεταμορφώσεις συναντούμε σε ορισμένα τραγούδια κι αυτές χάριν αλληγορίας:

Αρνίθα γένουμι μεσ’ στου κουμάσ’ σιβαίνου,
πέτεινους γένουμι ιγώ κι συ δεν έχεις γλιτουμό.

Ακολουθούν τα Σατιρικά, που αποτελούν και την πιο ογκώδη υποκατηγορία των τραγουδιών των φανών. Τα περισσότερα προσφέρονται για μικρά αυθόρμητα σκετς, που λαμβάνουν χώρα στο κέντρο του κύκλου, πλάι στη φωτιά. Πολλά μέλη του φανού κραδαίνουν τις γκλίτσες τους όλο το βράδυ για να κρατήσουν μακριά τα κακά πνεύματα αλλά, κατά τη διάρκεια των Σατιρικών τραγουδιών, οι γκλίτσες μετατρέπονται σε εργαλεία θεατρικού παιχνιδιού, καθώς βοηθούν τα άτομα που συμμετέχουν να αναπαραστήσουν τους στίχους πολλών τραγουδιών. Για παράδειγμα, στο τραγούδι Πέρασα απ’ τα μπουγδανιά, οι γκλίτσες χρησιμεύουν για να δείξουν πώς έσπιρναν, σκάλιζαν, πότιζαν, μάζουναν, αλώνιζαν, λίχνιζαν, κουσκίνιζαν, έψηναν κι άτρουγαν οι Μπουγδανιώτσις τα κουκιά· για την τελευταία πράξη, όλος ο κύκλος κάθεται ανακούρκουδα για ν’ αναπαραστήσουν την αφόδευση των κουκιών.

Η κίνηση, απαραίτητη στην ερμηνεία των τραγουδιών. Και πάλι ο Θόδωρος Λάκκας απ’ το Λάκκου τ’ Μάγγαν’ το 2013.

Σκατολογικά στοιχεία βρίσκονται στον πυρήνα της Κοζανίτικης Αποκριάς, όπου βασιλεύει το γκροτέσκο σώμα που περιγράφει ο Μιχαήλ Μπαχτίν, ένα σώμα απόλυτα συνδεδεμένο με τις εντερικές και σεξουαλικές λειτουργίες, ένα σώμα γήινο, ουσιαστικά δεμένο με την αναγέννηση της γης κάθε χρόνο. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο που οι Αποκριές τοποθετούνται ημερολογιακά λίγο πριν την άνοιξη, παραπέμποντας σε αρχαίες τελετές που είχαν μοναδικό σκοπό να βοηθήσουν την φύση να βλαστήσει ξανά και, μ’ αυτόν τον τρόπο, να εγγυηθούν ακόμα μία χρονιά καλής σοδειάς, ακόμα μία χρονιά όπου η ζωή και οι εποχές ακολουθούν τον ίδιο κύκλο που ακολουθούσαν πάντοτε. Είθισται, άλλωστε, ο φανός να σβήνει απ’ τα ούρα των αντρών μελών κάθε φανού. Τα ούρα θα διαπεράσουν την άσφαλτο, θα βρουν το δρόμο τους στο χώμα κάτω απ’ αυτήν και θα ποτίσουν το υπέδαφος, βοηθώντας το να βλαστήσει ξανά.

Πλήρης έκφραση του μπαχτινικού γκροτέσκου σώματος είναι και η τελευταία κατηγορία τραγουδιών, τα ξιανέντροπα ή νοικοκυρίσια, που στηρίζονται σε κατ’ εξοχήν σκατολογικές και σεξουαλικές εικόνες. Μασκαρλίτκο τραγούδι είναι και το γνωστό Ου παπάς ου Ραγκαβέλας που είχιν μια κουτσί γομάρα κι είχιν πούτσις φορτουμένις, μκρές, τρανές, νακατουμένις. Όταν ακούγονται αυτοί οι στίχοι, είναι πια περασμένες δώδεκα, τα μικρά παιδιά έχουν κοιμηθεί και οι γκλίτσες κουνιούνται με τέτοιο τρόπο ώστε ν’ αναπαριστούν τη σεξουαλική πράξη. Το σεξ, άλλωστε, όπως και η κατανάλωση κρασιού και η βία αποτελούσαν και τους τρεις πυλώνες των ευρωπαϊκών καρναβαλιών κατά τη διάρκεια των πρώιμων νεότερων χρόνων.

Το corpus των κοζανίτικων τραγουδιών δεν είναι σταθερό· πολύ συχνά οι στίχοι προσαρμόζονται στην εκάστοτε περίσταση. Επιπλέον, πολλά τραγούδια έχουν γραφτεί κατά τη διάρκεια των τελευταίων χρόνων, με αφορμή κοινωνικοπολιτικά γεγονότα, όπως η οικονομική κρίση, ο ΕΝΦΙΑ, ακόμη και ο κορονοϊός. Ταυτόχρονα, όσο η κοινωνία γύρω μας αλλάζει, απαιτώντας νέες μορφές αλληλεγγύης και δράσης, αλλάζουν και τα τραγούδια μας: το 2020 εγώ κι ο Αλέξανδρος Σωτηρόπουλος αφήσαμε για λίγο τις διδακτορικές μας διατριβές και γράψαμε παρέα το τραγούδι Ιλεύθιρα, το οποίο είναι μεν νοικοκυρίσιο, αλλά αφιερωμένο στην ορατότητα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας και στις διεκδικήσεις της. Έτσι, τραγουδάμε:

Όποια θέλτι αγαπάτι,
κι πουτέ μην του ξιχνάτι,
πους ου κόσμους προχουράει
κι η αγάπη φύλου δεν τηράει.

Το «όποια» εδώ είναι ουδέτεροάφυλο και περιλαμβάνει όλα τα άτομα· μεταξύ μας, εγώ και ο Αλέξανδρος, αποκαλούμε το Ιλεύθιρα «το πρώτο κουήρ τραγούδι της Κοζανίτικης Αποκριάς». Και να που τώρα το τραγουδάμε μετά την πανδημία, στο κέντρο του κύκλου, όπου η φωτιά έχει αρχίσει ήδη να χαμηλώνει. Έχουμε ιδρώσει έπειτα από ώρες χορού και τραγουδιού. Στον κύκλο έχουμε μείνει εμείς κι εμείς, η αλληλέγγυα γειτονιά που ξεπέρασε την πανδημία και βρίσκεται ξανά στο μέρος που τόσο πεθύμησε. Κατά τις τρεις ο φανός σβήνει και παίρνουμε σιγά-σιγά το δρόμο του γυρισμού. Άλλα άτομα πηγαίνουν στην πλατεία να συνεχίσουν το γλέντι, άλλα γυρνάμε σπίτι, με τα παγούρια μας, που ήταν γεμάτα κρασί στην αρχή της βραδιάς, τώρα άδεια και την ανάγκη να κοιμηθούμε για ν’ ανακτήσουμε τις δυνάμεις μας· άλλωστε, αύριο μας περιμένει μεγάλη μέρα, με την παρέλαση και το άναμμα όλων των φανών. Τι θα σατιρίσουν τ’ άρματα; Ίσως κάτι για την πανδημία που, επιτέλους, πέρασε, ίσως και κάτι άλλο, αυτό δεν ξέρω να σας το πω. Χρειάζεται να περιμένουμε για να το δούμε γιατί η πανδημία θα περάσει και θα βρεθούμε ξανά στους φανούς που νοσταλγούμε τόσο, με υγεία και με αγάπη.

Εγώ και ο μπαμπάς μου στο φανό Λάκκους τ’ Μάγγαν’ το 2015.

Τ’ χρόν’ μι υγεία, όλοι κι όλις αντάμα!

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για την Κοζανίτικη Αποκριά, μπορείτε να συμβουλευτείτε το επίσημο site Κοζανίτικη Αποκριά, αλλά και ν’ ανατρέξετε στο βιβλίο-σταθμό της Ματίνας Τσικριτζή-Μόμτσιου Αποκριά στην Κοζάνη που κυκλοφόρησε το 2000 απ’ την Δημοτική Επιχείρηση Πολιτισμού Κοζάνης. Η Ματίνα Τσικριτζή-Μόμτσιου έγραψε κι αυτό το κείμενο για την LIFO.

Η πρώτη ολοκληρωμένη συλλογή των τραγουδιών των φανών με τίτλο Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό σε επιμέλεια Θόδωρου Λάκκα κυκλοφόρησε απ’ τις εκδόσεις Μοχλός το 2010.

Για το –μικρό κι εύχομαι μη κουραστικό– θεωρητικό κομμάτι αυτού του κειμένου χρησιμοποίησα στοιχεία από την έρευνα που έκανα κατά τη διάρκεια του Master 1 μου στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης το 2016. Αν θέλετε να πάρετε μία ιδέα, υπάρχει ο πρόλογος της διπλωματικής μου εργασίας καθώς και η μετάφραση των κοζανίτικων τραγουδιών που μελέτησα στη σελίδα μου στο Academia.

Φέτος, θα την βγάλουμε βλέποντας τα διαδικτυακά σκετσάκια Δεν του Zoom’ του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

- Advertisment -

Most Popular

Χιτζάμπ κάτω από το κράνος: Η Nora Al Matrooshi είναι η πρώτη γυναίκα αστροναύτης από την Αραβία

Η 28χρονη Nora Al Matrooshi είναι η πρώτη γυναίκα από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα- και την Αραβία ολόκληρη- που θα δει τη γη από πολύ, πολύ...

Έρευνα: Προτιμούν να ταξιδέψουν από το να βρουν την αληθινή αγάπη

Έρευνα για τις τάσεις που καταγράφονται στον τουρισμό δημοσιοποίησε η Booking.

Σαλαμίνα: Βρέθηκε τμήμα του τείχους της Κλασικής εποχής σε αρχαιολογική έρευνα

Ιδιαίτερα σημαντικά ήταν τα αποτελέσματα της διεπιστημονικής υποβρύχιας αρχαιολογικής έρευνας στις ανατολικές ακτές της Σαλαμίνας, που πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο-Οκτώβριο του 2020, για πέμπτο κατά σειρά έτος, στο πλαίσιο...

Recent Comments